Wartościowe wzmocnienia

Przemysław Bąbel

Paweł Ostaszewski
"Wartość wzmocnień odroczonych i niepewnych
z perspektywy analizy zachowania"
Wydawnictwo Instytutu Psychologii PAN, Warszawa 2007

Praktycznie całe nasze życie jest nieustannym dokonywaniem wyboru. Podejmując decyzję, jak się zachować w danej sytuacji, uwzględniamy konsekwencje przyszłych działań: spodziewane zyski i straty. Bardzo często skutki naszych zachowań nie pojawiają się natychmiast, lecz z pewnym odroczeniem. Nie mniej często nie jesteśmy pewni, czy spodziewane konsekwencje rzeczywiście się pojawią. Jak odroczenie i niepewność konsekwencji naszych działań wpływają na podejmowane decyzje? Odpowiedzi na to pytanie dostarczają rezultaty badań nad procesem dyskontowania.
Dyskontowanie oznacza subiektywny spadek wartości wzmocnienia (nagrody, zysku) lub kary (straty), który towarzyszy wydłużaniu się czasu odroczenia momentu otrzymania wzmocnienia (kary), bądź zmniejszaniu się prawdopodobieństwa pojawienia się wzmocnienia (lub kary). Innymi słowy, im dłużej musimy czekać na wzmocnienie (lub karę), im mniej prawdopodobne jest pojawienie się wzmocnienia (lub kary), tym nagroda (lub kara) mają dla nas mniejszą wartość. A to, oczywiście, ma istotny wpływ na podejmowane przez nas decyzje.
Książka Pawła Ostaszewskiego Wartość wzmocnień odroczonych i niepewnych z perspektywy analizy zachowania jest podsumowaniem rezultatów badań nad procesem dyskontowania przeprowadzonych przez autora w ciągu ostatnich 10 lat. Zasadniczym punktem odniesienia dla prezentowanych w książce badań i koncepcji jest współczesna psychologia behawioralna, która koncentruje się na obiektywnie mierzalnych wskaźnikach (rozkład wzmocnień, czas ich odroczenia) i ustala prawa dotyczące zarówno ludzi, jak i zwierząt. To oznacza, że stwierdzane w badaniach prawidłowości dotyczące wyboru są uniwersalne, niezależne od tego, czy zakładamy istnienie umysłu, świadomość preferencji czy wolę dokonania takiego a nie innego wyboru.
Prezentowane w książce wyniki badań dowodzą, że większe nagrody niepewne wraz ze spadkiem prawdopodobieństwa ich wystąpienia tracą na wartości szybciej niż mniejsze nagrody, chociaż większe nagrody odroczone wraz z odroczeniem tracą na wartości wolniej niż mniejsze nagrody. Z rezultatów eksperymentów autora wynika, że prawidłowości dyskontowania nagród odroczonych i niepewnych dotyczą także dyskontowania odroczonych i niepewnych strat. Ponadto, prawidłowości dyskontowania potwierdzają się w przypadku jednoczesnego występowania zysków i strat. Szczególnie ważne i interesujące dane dotyczą związku cech temperamentu z tempem dyskontowania. Stanowią one istotny krok w kierunku integracji psychologii behawioralnej z psychologią różnic indywidualnych. Bardzo ciekawe są także wyniki badań nad wpływem zmiennych ekonomicznych (inflacji i dochodu) na tempo dyskontowania.
Wprawdzie książka Pawła Ostaszewskiego to praca o charakterze naukowym, ale wyniki prezentowanych w niej badań mają jak najbardziej praktyczne zastosowania. Jest to szczególnie dobrze widoczne w przypadku problematyki samokontroli i impulsywności. Z perspektywy behawioralnej pojęcia te odnoszą się do sytuacji wyboru między dwoma wzmocnieniami (lub karami), z których jedno jest osiągalne wcześniej, a drugie – później. O samokontroli możemy mówić wtedy, gdy wybór pada na dużą, ale odroczoną nagrodę, a nie mniejszą, choć osiąganą szybciej. Natomiast impulsywność oznacza sytuację odwrotną – wybór małej, ale szybciej dostępnej nagrody, zamiast większej, lecz dostępnej później. W przypadku kar, samokontrola polega na poddaniu się małej karze natychmiast w zamian za uniknięcie większej kary w przyszłości, podczas gdy impulsywność to wybór dużej kary odroczonej zamiast małej natychmiastowej. Innymi słowy, impulsywność to nic innego jak rezultat procesu dyskontowania. Takie ujęcie impulsywności pozwala nam inaczej spojrzeć np. na osoby uzależnione. Okazuje się bowiem, że ludzie uzależnieni przejawiają znacznie wyższe tempo dyskontowania nagród odroczonych niż osoby bez uzależnień.
Wartość wzmocnień odroczonych i niepewnych z perspektywy analizy zachowania jest przykładem niezwykle rzetelnego dzieła naukowego, ale napisanego w sposób zrozumiały nie tylko dla specjalistów. Autor prezentuje rezultaty licznych badań własnych, umiejętnie włączając je do kanonu wiedzy dotyczącej procesu dyskontowania, wskazując ich implikacje teoretyczne i praktyczne. Podkreślić przy tym należy, że dorobek badawczy Pawła Ostaszewskiego stanowi istotny wkład do światowej wiedzy na temat procesu dyskontowania, co jest bez wątpienia najlepszą rekomendacją książki.